سخنراني دكتر نعمت‌الله فاضلي

کتاب تاریخ اجتماعی رسانه ها

متنی که ملاحظه می کنید سخنرانی نگارنده در نشست رونمایی و نقد کتاب تاریخ اجتماعی رسانه ترجمه دوست عزیزم جناب آقای دکتر حسن نمکدوست می باشد. این نشست در سالن فرهنگستان هنر برگزار شد و جمعی از اساتید و دانشجویان رشته های مختلف در آن حضور داشتند. دکتر محسنیان راد، دکتر شکرخواه و دکتر میرفخرایی […]

متنی که ملاحظه می کنید سخنرانی نگارنده در نشست رونمایی و نقد کتاب تاریخ اجتماعی رسانه ترجمه دوست عزیزم جناب آقای دکتر حسن نمکدوست می باشد. این نشست در سالن فرهنگستان هنر برگزار شد و جمعی از اساتید و دانشجویان رشته های مختلف در آن حضور داشتند. دکتر محسنیان راد، دکتر شکرخواه و دکتر میرفخرایی از دیگر سخنرانان نشست بودند.

کتاب تاریخ اجتماعی رسانه ها

کتاب «تاریخ اجتماعی رسانه ها» اثر ایسا بِریگز و پیتر بِرک انباشته از اطلاعات گوناگون و گسترده است. این کتاب همان طور که بعد خواهم گفت باید ترجمه می شد و در دسترس ما قرار می گرفت. ابتدا اجازه دهید مختصری درباره ترجمه فارسی آن صحبت کنم. باید از مترجم عزیز این کتاب بخاطر حُسن اتخاب شان تبریک بگوییم و صمیمانه تشکر کنیم. همچنین همکار عزیزم جناب آقای دکتر نمکدوست نه تنها این کتاب را با نثری روان و سلیس به فارسی برگردانده اند بلکه با افزودن انبوهی از یادداشت ها و شرح های ضروری درباره مفاهیم، شخصیت ها، رخ داد ها و موضوعات مختلف، عملاً به فهم و تفسیر کتاب برای خواننده نا آشنا با موضوع کمک شایانی کرده اند. شرح های مترجم محترم به اندازه یک تألیف مستقل است. دکتر نمکدوست با این شیوه ترجمه نشان داده اند که مترجم دانشگاهی و دلسوز و دقیق چگونه باید متنی را ترجمه کند. همچنین مترجم محترم علاوه بر انبوه یادداشت ها، ۱۳۰ عکس مناسب و مرتبط به موضوعات به کتاب افزوده اند. این کار که حاصل زحمات طاقت فرسا و همراه با ذوق و مهارت تحسین برانگیزی انجام شده است بواقع موجب شده است که بگوییم دکتر نمکدوست نقشی به مراتب بیش از یک مترجم در این کتاب را بر عهده گرفته اند. گاهی ترجمه کتاب ها از اصل آنها ارزشمندتر می شود. نمونه برجسته این کار ترجمه کتاب حاجی بابای اصفهانی نوشته جیمز موریه ترجمه میرزا حبیب اصفهانی است. همگان به این نکته واقف اند که اصل انگلیسی کتاب به پای متن فارسی آن نمی رسد. به گمان من دکتر نمکدوست با افزون حدود ۲۰۰ صفحه شرح و اضافات و همچنین ۱۳۰ عکس به این کتاب، ارزش متن فارسی آن را بیشتر از متن انگلیسی اش کرده اند.

حال اجازه دهید مختصری در زمینه محتوی، روش و سبک کتاب توضیحاتی دهم، اگرچه تحلیل و تشریح این کتاب حجیم و پُر مایه در یک سخنرانی کوتاه ناشدنی است و ممکن است در حق کتاب اجحاف شود. اسم این کتاب تاریخ اجتماعی رسانه‌هاست و «نگاه بین رشته‌ای» به رسانه‌ها و به تاریخ دارد. این کتاب هم در حوزه مطالعات ارتباطی، مطالعات رسانه، مطالعات فرهنگی، انسانشناسی رسانه ها، و تاریخ فرهنگی و اجتماعی رسانه ها یک اثر کم نظیر می باشد. از هر یک از منظرها و رشته های مذکور که به کتاب نگاه کنیم می توانیم ایده های مهمی و تازه ای پیدا کنیم. از اینرو مخاطبان کتاب را باید بسیار گسترده بدانیم.
با توجه نکته بالا می توان گفت مهمترین ویژگی کتاب بین رشته ای بودن آن است. کتاب به طرز معجزه‌آسایی از عهده آن بحثی که پست‌مدرن‌ها مطرح می‌کنند که باید ژانرهای گوناگون را با هم تلفیق کنیم، توانسته برآید؛ و نه تنها ژانرهای گوناگون تاریخ‌نگاری در حوزه ارتباطات و علم تاریخ را با هم تلفیق کند، بلکه ژانرهای گوناگون نگارش را نیز از لحاظ ادبی در هم تلفیق کرده‌است و توانسته اشکال گوناگونی از نگارش در این تلفیق بدست دهد که با چند نکته آن را توضیح می‌دهم:

در بخش اول کتاب  که گذشته‌های دورتر (۱۴۵۰ به بعد) را بحث می‌کند، آنجا که تاریخ رسانه‌های شفاهی و عصر شفاهی در زندگی بشر به خصوص اروپا تا سال های ۱۸۳۰را توضیح می‌دهد، به طور گسترده‌ای به شعر، نقاشی، عکس، ادبیات و هنرهای تجسمی ارجاع داده‌‌است. به همین دلیل می‌توانیم انبوهی از مثال‌های ادبی، هنری و متن‌های مولد لذت، به تعبیر رولان بارت، را  در این کتاب ببینیم.
این کتاب مثل یک اثر هنری لذت بخش است و انباشته شده از مثال‌های ادبی و هنری است. این خودش یک وجه قابل توجهی است. این ویژگی به خصوص برای کسانی که در حوزه هنر، ادبیات و پژوهش کار می‌کنند. کارکرد ادبیات و هنر فقط لذت نیست، اگرچه لذت هم تولید می‌کنند، اما ادبیات برای ارتقای ذهن است و نیز ادبیات جایگاه ذخیره کردن عواطف و احساسات انسانی است.
ارتباطات با عواطف و احساسات ما درگیری عمیق پیدا کرده و می‌کند، به همین دلیل گاهی اوقات مورخانی که به سراغ ارتباطات می‌روند تنها راه برای اینکه بتوانند لحظه‌های ثبت نشده تاریخ ارتباطات و عواطف را نشان دهند به سراغ رمان‌ها و اسطوره‌ها و اشعار می روند. برای همین شاید من بیش از ۱۰۰ تا ۱۵۰ مثال از متون ادبی، داستان، شعر و آثار هنری در این کتاب پیدا کردم که ایسا بریگز و پیتر برک آنها را به خدمت گرفته‌اند تا بتوانند تاریخ ارتباطات و رسانه‌ها را برای ما توضیح دهند. یعنی سند معتبر و گویاتر از شعر و داستان پیدا نکردند.
این کتاب همچنین تاریخ ارتباطات در اروپاست، اما نه فقط تاریخ ارتباطات و رسانه‌ها که تاریخ زندگی اجتماعی اروپایی است. مثلا آنجایی که بحث سواد و تاثیرات آموزش بر جامعه انسانی را مطرح می‌کند، می‌گوید با سواد شدن مردم چه پیامدهای عظیمی در بین خانواده، ‌مناسبات رمانتیک و عاطفی، ‌اقتصادی، سیاسی و غیره در اروپا دارد. یا آنجایی که راجع به الگوهای ارتباطی و رسانه‌های شفاهی بحث می‌کند، ‌بحثی راجع به جایگاه محراب و منبر و بحث‌های بسیار دقیق و عمیقی راجع به آیین (به مثابه شکلی از رسانه) دارد.  همچنین جایگاه گسترده‌ آیین‌های گوناگون – اعم از آیین‌های مذهبی، جشن و شادی خانوادگی و غیره- در زمینه تولید و انتقال پیام و انواع ارتباطات در جامعه بشری را شرح می دهد. من هیچ کجای دیگر ندیدم که به این دقت این‌ها را آورده باشند.
همچنین مولفان به نحو مناسب و منسجمی آراء جدید بسیاری از انسان‌شناسان را برای تقویت مباحث خود بکار برده اند. نویسندگان با توجه به رویکرد بین رشته ای شان بر این باور نیستند که ارتباطات به انسان‌شناسی کاری ندارد. به همین دلیل از دیدگاه نویسندگان کتاب، برای این‌که انسان‌شناسی را بفهمیم باید برویم سراغ رسانه‌ها و الگوهای ارتباطی. از این نظر این کتاب یک شاهکار است، چون توانسته است داده‌های انسان شناسانه را با داده‌های تاریخی تلفیق کند.

نکته دیگر این‌که آنهایی که در ایران علم تاریخ خوانده‌اند، می‌دانند که مورخان دو دسته منبع در اختیار دارند، یک دسته آنهایی که تحقیقاتی‌هستند یعنی منابع دست دوم و یک دسته آنهایی که منابع دست اول هستند. ولی خیلی به ندرت می‌بینیم که مورخان ما بدانند که برای انجام یک تحقیق باید سراغ تحلیل آیین‌ها و الگوهای ارتباط شفاهی به عنوان داده‌های تاریخی بروند. این کتاب از این نظر الگویی است برای مطالعه ماهیت فرهنگ.  مولفان نشان داده اند ارتباطات ماهیت و جوهره فرهنگ را بیان می‌کند.

از سوی دیگر کتاب عمدتاً رویکرد تاریخ فرهنگی دارد نه تاریخ اجتماعی. تاریخ فرهنگی به وجوه نمادین زندگی بشر می‌پردازد  و این وجوه زندگی بشر را در بافت یا زمینه معنایی اجتماعی انسان قرار می‌دهد. این کتاب با رویکرد پدیدارشناسانه،  فرهنگ‌های تولید معنا را از راه تفسیر سوژه‌ها یا کنش‌هایی که در موقعیت‌های واقعی اجتماعی رخ می‌دهد استخراج کرده است. شاید این امر به دلیل وجود پیتر برک است. برک یکی از مطرح ترین شارحان تاریخ فرهنگی است.  پیتر بِرک از بزرگترین مورخان تاریخ فرهنگی در دنیای امروز است. نه فقط در اروپا بلکه در کل جهان آثارش ترجمه شده است و من و همکارم دکتر مرتضی قلیچ هم کتابی از او با عنوان تاریخ فرهنگی چیست؟ ترجمه کرده‌ایم. از پیتر برک دو کتاب دیگر نیز به فارسی ترجمه شده است.

همچنین عنوان کتاب  گویای محتوای کامل آن  نیست، زیرا واژه رسانه‌ها در جامعه ایران معمولا رسانه‌هایی مثل رادیو وتلویزیون و با کمی اغماض مطبوعات را در بر می‌گیرد یعنی رسانه‌های جمعی، در حالی که محتوای کتاب به خصوص سه چهار  فصل اول آن اختصاص به مجموعه وسیعی از الگوهای ارتباطی در جامعه انسانی دارد و آن تز اصلی که تمام کتاب را دربرگرفته عبارت از نقش و تاثیر فناوری‌ها و الگوهای ارتباطی بر تکوین، تحول و توسعه جامعه انسانی است. این کتاب می‌خواهد نشان دهد چگونه هر فناوری جدید در حوزه ارتباط درست مثل سنگی که در دریا یا ظرف آب،  موج ایجاد می‌کند توانسته موج‌هایی از نوآوری و تغییر به وجود بیاورد و سپس آن موج‌ها را خیلی خوب دامن بزند و تمام ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن را باز کند. ولی ما نمی‌توانیم از روی عنوان کتاب این نکته را بفهمیم.
ایسا بریگز جزو  برجسته ترین مورخان امروز جهان و هم‌طراز ادواردتامسون است. بریگز تاریخ‌نگار اروپا و جزو ده مورخ اول اروپاست. در دائره المعارف ها از بین انبوه کارهای ایسا بریگز این کتاب را برجسته کرده‌‌اند،  دلیلش هم این است که این کتاب از لحاظ نگارش فقط برای مورخان ارتباطات نوشته نشده بلکه برای مردم نوشته شده است. این کتاب یک ویژگی خوب سبک‌شناسانه دارد که بسیار جذاب و خوش‌خوان است.
اجازه دهید چند نکته در زمینه ضرورت و اهمیت ترجمه و مطالعه این کتاب در ایران بگویم. اولین دلیل برای ضرورت خواندنِ این کتاب در ایران این است که ما می‌توانیم یک بررسی تطبیقی بین وضعیت ارتباطات و الگوهای رسانه ای در اروپا با جامعه خودمان انجام دهیم.

دومین دلیل این است که یک مقدار آدم‌های خیلی بزرگ دانشگاه‌های ما در رشته‌های تاریخ، ارتباطات و علوم اجتماعی که فکر می‌کنند اگر برای مردم بنویسند خیلی کار بدی می‌کنند و عامه‌پسند می‌شوند، با مطالعه این کتاب متوجه می‌شوند لرد بریگز و پیتر بِرک کتاب را طوری نوشته‌اند که ساده‌ترین مردم هم بتوانند آن را بخوانند و لذت ببرند. این از نمونه‌های خیلی خوب یک کتاب تاریخی دانشگاهی اما مردم پسند است.
سومین دلیل برای خواندن این کتاب آن است که این کتاب حداقل برای من یک تعریف تازه از مفهوم ارتباطات ارائه می‌کند. همانطور که اشاره کردم این کتاب رسانه‌ها و ارتباطات را به فناوری‌های مکانیکی یا الکترونیکی و ماشینی محدود نمی‌کند،  بلکه فناوری را در معنای آنتروپولوژی یا انسان‌شناسانه‌اش به‌کار می‌گیرد. مثلا نوآوری های اجتماعی انسان‌ها که در الگوهای رفتار فرهنگی‌اشان استقرار پیدا کرده هم بخشی از فناوری‌ هستند. همچنین وقتی از یک آیین و مجموعه آیین‌ها صحبت می‌کند نشان می‌دهد مردم وقتی به کلیسا می‌روند یا نذورات می‌دهند،  اینها می‌تواند نوعی رسانه باشد و در حوزه ارتباطات قرار بگیرد.
فاضلینکات جالب دیگری در این کتاب آمده است که من برای اولین بار شنیدم، مثلا من نمی‌دانستم پُست یعنی چه و از کجا آمده است و یا تاکسی. مثلا تاکسی اسم یک خانواده‌ای بوده به نام تَسیس(tassis) که در قرن ۱۶ یک شرکت خانوادگی داشتند که کار پیک امروزی را انجام می‌داده‌اند، بعدها که نقلیه عمومی دایر شد این خانواده این قدر در بریتانیا نفوذ داشتند که اسم وسیله نقلیه عمومی را گذاشتند تاکسی و حالا همه جا به آن می‌گویند تاکسی. یا مثلا پُست به معنای موقعیت است و توضیح می‌دهد که در گذشته شرکت‌ها و خانواده‌هایی که کار مراسلات را انجام می‌دادند بین راهها و کاروانسراها قرارگاه‌هایی را می‌گذاشتند که به آنجاها می‌گفتند پُست، پُست۱-۲-۳ و… به این ترتیب کالا مثلا از انگلیس می‌رسید به اسپانیا، بعدها که اداره‌ای درست شد که کارش این بود اسمش را پُست گذاشتند و در همه جهان هم گفتند پُست. این کتاب مملو از این نوع اطلاعات است.
فاضلی

منبع:

http://www.farhangshenasi.ir/persian/node/896

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *