سواد رسانه‌ای چیست؟

جیمز پاتر پاسخ می‌دهد: در ذهن بسیاری از افراد،‌ واژه سواد رسانه‌ای بیش از همه رسانه‌های چاپی را تداعی می‌کند و به معنای توانایی خواندن متن‌ است.

برخی کسان نیز، هنگامی که در باره رسانه‌های دیگر همچون سینما و تلویزیون می‌اندیشند،‌ این واژه را به سواد بصری تعمیم می‌دهند. نویسندگانی هم هستند که سواد رایانه‌ای را به کار برده‌اند.
این در حالی است که سواد خواندن،‌سواد بصری و سواد رایانه‌ای معادل و مترادف سواد رسانه‌ای نیستند، بلکه صرفا عناصری از سواد رسانه‌ای‌اند. سواد رسانه‌ای تمامی این توانایی‌های اختصاصی را در برمی‌گیرد و در عین حال چیزی فراتر از مجموعه آن‌هاست. اگر ندانیم که چگونه بخوانیم، ‌طبعا چیز زیادی از رسانه‌های چاپی درنخواهیم یافت. اگر قادر به درک اصول بصری و روایی نباشیم، نمی‌توانیم چندان از تلویزیون سر در بیاوریم. و اگر نتوانیم از یک رایانه استفاده کنیم، از فهم آنچه در مهم‌ترین رسانه می‌گذرد غافل خواهیم ماند.
سواد رسانه‌ای بیش از توانایی‌های تخصصی و موضوعی عمومی‌تر است. می‌توان گفت

سواد رسانه‌ای مجموعه‌ای از چشم‌اندازهاست. این چشم‌اندازها را، هنگامی که در معرض رسانه‌ها قرار می‌گیریم، فعالانه به کار می‌بندیم تا به تفسیر معنای پیام‌های آن‌ها بپردازیم. ایجاد ساختارهای دانش،‌ نیازمند ابزار و مواد خام است. مهارت‌ها ابزارهای ما هستند. مواد خام نیز اطلاعاتی هستند که از طریق رسانه‌ها و جهان واقع به دست می‌آوریم. مقصود از کنش فعالانه نیز آگاهی از پیام‌ها و تعامل آگاهانه با آن‌هاست.

اما چشم‌اندازها چیستند؟ می‌کوشم مقصودم را با یک مثال توضیح دهم. فرض کنیم که می‌خواهیم در باره کره زمین بدانیم. می‌توانیم برجی سی‌متری برپا کنیم، به بالای آن برویم و از آن به‌عنوان یک چشم‌انداز برای مطالعه زمین بهره‌ بگیریم. چنین برجی چشم‌اندازی خوب در برابر ما می‌گشاید و درختان نمی‌توانند مانع دیدمان شوند. اگر برج را در جنگل بنا می‌‌کردیم زمین را پوشیده از درختان می‌یافتیم. اما اگر برج را درحومه شهر می‌ساختیم آن گاه زمینی پوشیده از خانه در برابرمان قرار می‌گرفت. اگر هم بر فراز یک استادیوم ورزشی قرار می گرفتیم، آن گاه چیز یکسره متفاوتی را نظاره می‌کردیم. هر یک از این چشم اندازها مجموعه ای کاملا متفاوت از ادراک ها را در باره آن چه بر سطح زمین است در ما ایجاد می‌کردند.
البته هیچ یک از این چشم اندازها بر دیگری برتری ندارد. در واقع کلید فهم زمین، به پا کردن برج‌های بسیار است تا چشم اندازهای گونه‌گون در برابر دیدگان‌مان قرار گیرد و شناخت ما را از زمین افزون‌تر کند.
لازم هم نیست تمام این برج ها سی متری باشند. برخی از آن ها باید کوتاه‌تر باشند تا بتوان آنچه را در میان تیغه‌های یک چمن‌زن رخ می‌دهد، دید. برخی هم باید چند صد کیلومتر فراتر از زمین قرار بگیرند تا بتوان به کره‌ای بودن زمین پی برد و شکل گیری‌های مدام و دستخوش تغییر آب و هوا را زمین مشاهده کرد.
سواد رسانه ای مفهومی چند بعدی است و بسیار وجوه جالب دارد. از همین رو نیز هست که باید آن را از جنبه های گوناگون بررسی کرد و آنچه را به ما عرضه می‌دارد دریافت.

منبع:

Potter, W. James, Media literacy, 2005, Sage Publications, third edition, pp. 22 – 23